ایران هراسی ؛ مسئله ملی ، راه حل چند نهادی

پدیده ایران هراسی که سال هاست در دستور کار رسانه ها ، نهادهای امنیتی برخی کشورها و حتی پلتفرم های اطلاع رسانی سفر قرار دارد ، امروز به یکی از مهم ترین موانع توسعه گردشگری بین المللی ایران تبدیل شده است . این پدیده نه تنها بازتابی از فشارهای سیاسی و تبلیغاتی علیه ایران است . بلکه نتیجه کم توجهی داخلی به مدیریت تصویر بین المللی کشور در حوزه گردشگری ، فرهنگ و رسانه نیز هست .
ایران هراسی چیست ؟
ایران هراسی به مجموعه ای از باورها ، برداشت ها ، هشدارها و روایت های منفی درباره سفر به ایران گفته می شود که عمدتا بر پایه اغراق در خطرات ، نا امنی ، عدم آزادی ، تهدیدات فرهنگی و سیاسی شکل گرفته اند . این تصویر نه با واقعیت های جاری در بستر اجتماعی و شهری ایران همخوان است ، نه با تجربه عینی گردشگرانی که به کشور سفر کرده اند .
نشانه های ایران هراسی در وضعیت فعلی کشور مواردی چون :
تصویر سازی نادرست و منفی در رسانه های جهانی ، هشدارهای امنیتی مکرر از سوی دولت های خارجی ، جایگاه نامناسب ایران در رنکینگ های جهانی گردشگری ، روند کند رشد گردشگران ورودی در مقایسه با پتانسیل ها ، فقدان روایت سازی موثر در برابر جریان ایران هراسی می باشد . در مجموع ایران هراسی امروز به یک بحران ادراکی – رسانه ای تبدیل شده که مانع از بهره برداری اقتصادی از یکی از پاک ترین و پایدارترین صنایع جهان ، یعنی گردشگری ، شده است . تصویر فعلی ایران در افکار عمومی جهان بیشتر بر گرفته از رسانه های رقیب و تحلیل های امنیتی است تا تجربه های واقعی گردشگران ، اگر این وضعیت ادامه یابد ، حتی به رغم اصلاح زیرساخت ها و تبلیغات داخلی ، ورود گردشگران بین المللی به ایران همچنان با رشد کند ، ناپایدار و محدود مواجه خواهد بود .
طی دهه های اخیر ، رسانه های جهانی به ویژه در غرب ، نقشی انکار ناپذیر در ساخت و باز تولید تصویر نادرست و منفی از ایران ایفا کرده اند . این روند نه تنها بر افکار عمومی جهان اثر گذاشته ، بلکه در تصمیم گیری های سیاسی ، اقتصادی و حتی فرهنگی برخی کشورها نسبت به ایران نیز تاثیر گذار بوده است . رسانه های بین المللی با استفاده از تکنیک های ارتباطی ، ایران را غالبا در قالب هایی چون نا امنی ، تهدید منطقه ای یا کشوری منزوی و غیر قابل تعامل معرفی می کنند . این تصویر سازی هدفمند ، گاه بر رویدادهای واقعی استوار است ، اما با بزرگ نمایی ، تحریف یا سانسور ابعاد مثبت ، چهره ای یک جانبه و ناعادلانه ترسیم می شود .
اهداف این تصویرسازی نادرست ، ایجاد اجماع منفی بین المللی علیه ایران برای توجیه سیاست های تحریمی یا فشار های سیاسی ، محدودسازی تعاملات جهانی ایران در حوزه های اقتصادی ، علمی و فرهنگی و دیگر موارد است . که این روند نیازمند واکنش فعالانه و هوشمندانه از سوی نهادهای رسانه ای ، فرهنگی و دیپلماتیک ایران است .
بنابراین ، در عصر جنگ روایت ها ، ایران نمی تواند به واکنش های مقطعی و تدافعی بسنده کند . نیاز است با سرمایه گذاری در حوزه روایت سازی ، رسانه های بین المللی همسو و استفاده از ظرفیت های دیپلماسی عمومی ، چهره واقعی ایران به جهانیان معرفی شود ؛ چهره ای که نه در قاب تحریف شده دشمنان ، بلکه در آینه واقعیت و حقیقت بازتاب یابد .
ایران هراسی ، فراتر از یک پدیده رسانه ای ، یک مانع ذهنی و روانی قدرتمند در برابر میل گردشگران برای انتخاب ایران به عنوان مقصد سفر است . این پدیده باعث شکل گیری تصویری از ایران به مثابه کشوری نا امن ، بسته ، غیر دوستانه و حتی خطرناک شده است ؛ تصاویری که اگرچه از واقعیت جاری در شهرها و مقاصد گردشگری ایران فاصله دارند ، اما درذهن بسیاری از گردشگران بین المللی تثبیت شده اند .
بنابراین مهمترین تاثیرات منفی ایران هراسی بر حضور گردشگران خارجی شامل مواردی چون ، کاهش تمایل گردشگران انفرادی و ماجراجو ، لغو تورهای گروهی و همکاری های آژانس های گردشگری خارجی ، تغییر مقصد سفر در لحظه آخر ، اثر دومینویی بر سایر حوزه های اقتصادی گردشگری و … در شرایطی که شواهد میدانی گویای این واقعیت اند که ، گردشگران خارجی حاضر در ایران از امنیت ، احترام و کیفیت سفر خود ابراز رضایت می کنند ، اما بازخوردهای منفی پیشینی از سوی رسانه های خارجی باعث می شود تا بسیاری حتی فرصت تجربه این ضایت را هم نیابند .
در نتیجه ، ایران هراسی نه تنها مانع ورود گردشگران جدید است ، بلکه زنجیره تبلیغات مثبت ، توصیه های دهان به دهان ، و تداوم حضور گردشگران در کشور را نیز مختل کرده و در بلند مدت ، برند ملی گردشگری ایران را به شدت تضعیف می کند .
یکی دیگر از مهمترین ابزارهای عملیاتی ایران هراسی در دهه ای اخیر ، صدور هشدارهای امنیتی رسمی از سوی دولت های غربی و برخی از کشور های آسیایی درباره به سفر ایران است . این هشدارها که معمولا تحت عنوان Travel Advisories منتشر می شوند ، تاثیر مستقیم و بسیار مخربی بر تصمیم گیری گردشگران ، شرکت های بین المللی گردشگری ، خطوط هوایی و سرمایه گذاران حوزه گردشگری دارند .
در خصوص ماهیت و گستره هشدارهای امنیتی ، تاثیرات آن به صورت مستقیم بر گردشگری ورودی و غیر مستقیم آن بر اقتصاد گردشگری است در ارتباط با تاثیرات مستقیم هشدارهای امنیتی بر گردشگری ورودی ، به کاهش تقاضای سفر به ایران از بازارهای هدف ، قطع همکاری تور اپراتورها و لغو تورهای گروهی ، اختلال در روابط ایران با پلتفرم های جهانی گردشگری و اثر روانی هشدارها بر گردشگران بالقوه منطقه ای را می توان نام برد .
همچنین تاثیرات غیر مستقیم هشدارهای امنیتی بر اقتصاد گردشگری را می توان به مواردی چون رکورد سرمایه گذاری داخلی و خارجی در زیرساخت های گردشگری ، فرار شرکای خارجی از پروژه های مشترک و افزایش هزینه های تبلیغات و بازاریابی بین المللی اشاره نمود .
تضعیف مزیت رقابتی ایران در بازارهای جهانی گردشگری نیز از اثرات منفی هشدارهای امنیتی محسوب می شود . آن هم در شرایطی که بسیاری از کشورهای در حال توسعه با سرمایه گذاری در زیرساخت ها ، تبلیغات گسترده و تسهیل ویزا توانسته اند سهم خود را از بازار گردشگری جهانی افزایش دهند . ایران به دلیل تداوم هشدارهای امنیتی نه تنها از این رقابت عقب مانده بلکه در مواردی بازارهای سنتی خود را نیز به تدریج در حال از دست دادن است .
نتیجه اینکه ؛ هشدارهای امنیتی در نگاه اول تنها یک توصیه دیپلماتیک به نظر می رسد ، اما در واقعیت ، به ابزاری موثر برای فلج کردن اقتصاد گردشگری ایران تبدیل شده اند . این هشدارها ، اقتصاد محلی در مقاصد گردشگری ، فرصت های اشتغال و تصویر برند ملی ایران را با چالش جدی روبرو کرده اند . ایران هراسی یک پدیده صرفا رسانه ای نیست ، بلکه ترکیبی پیچیده از برداشت های تاریخی ، تحلیل های امنیتی ، ضعف های ارتباطی و نبود روایت سازی موثر است .
برای غلبه بر این پدیده ، ایران نیازمند راهبردهایی جامع ، چند لایه و فرابخشی است که از سطح محلی تا دیپلماسی رسمی را در بر گیرد . در این چارچوب راهبردهای پیشنهادی به 5 محور اصلی قابل تقسیم است که شامل :
محور اول : باز تعریف روایت ملی در عرضه بین المللی با طراحی و تقویت برند ملی گردشگری ایران با محوریت صلح ، تنوع فرهنگی و میهمان نوازی ، تولید محتوای چند رسانه ای هدفمند با زبان های بین المللی و حضور فعال در پلتفرم های معتبر جهانی گردشگری
محور دوم : دیپلماسی گردشگری و تعامل فعال با جهان ؛ با ایجاد بخش ویژه ، دیپلماسی گردشگری ، در وزارت امور خارجه ، تنظیم توافق نامه های دوجانبه با کشورهایی که هشدار سفر صادر کرده اند ، و دعوت از خبرنگاران گردشگری و بلاگرهای بین المللی برای سفر به ایران
محور سوم : ارتقاء زیرساخت های نرم افزاری برای تعامل با گردشگران خارجی با ایجاد سیستم جامع اطلاع رسانی گردشگری چند زبانه ، رفع موانع تراکنش های مالی و خدمات بانکی برای گردشگران ، و استاندارد سازی آموزش های بین فرهنگی برای فعالان گردشگری
محور چهارم : سیاست گذاری رسانه ای منسجم و واکنش سریع به بحران های ادراکی
محور پنجم : تقویت مشارکت مردمی و بخش خصوصی در تغییر ذهنی ایران ، از طریق توانمند سازی کسب و کارهای کوچک و بومی در ارائه تجربه های مثبت سفر و توسعه گردشگری روایت محور با تاکید بر مردم به جای دولت مردم ایران بهترین سفیران فرهنگی کشور هستند گسترش تعامل میان گردشگران خارجی و مردم عادی تاثیر گذارتر از تبلیغات رسمی خواهد بود .
بنابراین مسئله ایران هراسی با راه حل های کوتاه مدت و مقطعی رفع نخواهد شد . این پدیده ، نیازمند طراحی راهبردی بلند مدت ، همراهی دستگاههای مختلف ، مشارکت فعال رسانه ای و تدوام تعامل با افکار عمومی جهانی است . در این صورت می توان ، تصویر واقعی از ایران را در ذهن جهانیان بازسازی کرد و اقتصاد گردشگری را به جایگاه شایسته اش رساند .
در ادامه این یادداشت ، همچنانکه در فوق همراهی دستگاه های مختلف به عنوان یکی از طرح های راهبردی رفع ایران هراسی مطرح شد ، نهادها و دستگاه های دولتی در سه سطح حاکمیتی ، اجرایی و تخصصی باید با تمرکز به نقش آفرینی دقیق ، این دستگاه ها هریک دارای وظایف برای خنثی سازی پدیده ایران هراسی هستند ، که شامل ؛ وزارت خانه های میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی ، امور خارجه ، کشور و نیروی انتظامی ، ارتباطات و فناوری ، اطلاعات ، راه و شهرسازی ، سازمان صدا و سیما ، نهاد ریاست جمهوری و هیئت دولت ، استانداری ها و شهرداری ها می باشند .
لذا موفقیت در خنثی سازی ایران هراسی ، در گرو تشکیل فرماندهی واحد رسانه ای – گردشگری – فرهنگی است که با تصمیم کار روشن ، پاسخگویی دقیق و ارزیابی مستمر عملکرد ها بتواند تصویر ذهنی جهانی از ایران را اصلاح کند . این فرماندهی باید در قالب یک مرکز ملی دیپلماسی گردشگری با حضور نهادهای فوق باشد و پیشنهاد می شود ، وزارت میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع به عنوان متولی اصلی صنعت گردشگری کشور سند ملی مقابله با ایران هراسی در گردشگری ، با مشارکت سایر نهادها را طراحی و اجرایی نماید .