هفته مازندران، که با یادمان استقرار حکومت علویان در منطقه صالحان کجور نوشهر آغاز میشود، تنها یک مناسبت تاریخی نیست، فرصتی است برای باز اندیشی درباره مسیری که این استان در دهههای آینده باید بپیماید. مازندران با طبیعت تنیده در جنگل و کوه، جلگه و دریا و با فرهنگی که قرنها زیست محیطی بوده است، امروز بیش از هر زمان دیگر با پرسش اساسی روبرو است: چگونه میتوان میان توسعه گردشگری و حفاظت از طبیعت و فرهنگ بومی توازن ایجاد کرد؟
پاسخ به این پرسش زمانی اهمیت مییابد که بدانیم گردشگری یکی از مهمترین پیشرانهای اقتصادی مازندران است و میلیونها گردشگر در سال به این استان سفر میکنند. اما در کنار این مزیت، تهدیدهای جدی نیز وجود دارد، فشار بر منابع آب، تخریب اراضی جنگلی آلودگی رودخانهها، توسعه ناهماهنگ اقامتگاهها و مراکز پذیرایی و بارگذاری بیش از حد در مناطق حساس طبیعی، این وضعیت نشان میدهد که رابطه طبیعت ، فرهنگ زیست محیطی و گردشگری در مازندران به باز تعریف راهبردی نیاز دارد.
/طبیعت؛ زیربنای گردشگری مازندران و منبعی در معرض فشار
مازندران از نظر تنوع زیستی یکی از استثناترین استانهای کشور است. جنگلهای هیرکانی تالابها، آببندانها، سواحل، چشمهها، رودخانهها، مناطق کوهستانی و روستاهای کمنظیر، همه و همه قابلیت تبدیل شدن به محصولات گردشگری پایدار را دارند.
اما این ظرفیتهای طبیعی در سالهای اخیر با چالشهایی جدی مواجه شدند، و به تدریج تابآوری محیط زیست مازندران را کاهش دادهاند. نکته اینجاست، زمانی گردشگری میتواند منبع درآمد و اشتغال باشد که طبیعت- یعنی زیرساخت اصلی آن- حفظ شده باشد، در غیر این صورت، توسعه گردشگری نه تنها پایدار نخواهد بود بلکه خود به عامل تخریب تبدیل میشود.
/ فرهنگ زیست محیطی؛ ظرفیتی که باید دوباره احیا شود
مازندران علاوه بر طبیعت زیبا، فرهنگ بومی این استان از گذشته بر احترام به منابع طبیعی استوار بوده است. دانش مدیریت آببندانها، همکاریهای سنتی روستایی در بهرهبرداری از جنگل، آیینهای نوروزی و کشاورزی، شیوههای معماری سازگار با طبیعت و سبکهای همزیستی با اکوسیستم، همه بخشهایی از فرهنگ زیست محیطی مازندران هستند. با این حال، تغییر سبک زندگی و مهاجرت گسترده، بخشی از این فرهنگ را تضعیف کرده است. توسعه گردشگری بدون تقویت فرهنگ زیست محیطی میتواند به ناپایداری اجتماعی و نابودی میراث فرهنگی روستاها بیانجامد. بنابراین ضروری است که فرهنگ زیست محیطی به محور سیاستگذاری گردشگری تبدیل شود؛ از طریق آموزش جوامع محلی، طراحی برنامههای مشارکتی، تقویت آیینها و مهارتهای بومی و تربیت میزبانان حرفهای
/گردشگری؛ از رشد کمی به توسعه کیفی
مسئله اساسی امروز گردشگری مازندران این است که ضمن توجه به بخش مهمی از آن یعنی کمیت، از جمله: تعداد مسافر، تعداد اقامتگاه ها، تعداد جاذبه، تعداد ساخت و ساز، و… تجربه جهانی ثابت کرده است که افزایش کمیت، بدون مدیریت ظرفیت به زیان جامعه میزبان و طبیعت تمام خواهد شد. بنابراین آنچه مازندران اکنون نیاز مبرم به آن دارد، “گردشگری کیفی و پایدار” است، الگویی که به اصول زیر تاکید دارد:
یک: پایداری محیط زیستی، با تعیین ظرفیت تحمل اکولوژیک سواحل، جنگلها و روستاهای گردشگر پذیر، ساماندهی اقامتگاهها و جلوگیری از توسعه ساختمانی در پهنههای حساس، مدیریت پسماند، فاضلاب و حمل و نقل گردشگری، و ایجاد مسیرهای گردشگری کم رد پا
دو: پایداری اجتماعی و فرهنگی، از طریق مشارکت واقعی جوامع محلی در تصمیم گیری و سودآوری، حفظ هویت فرهنگی و جلوگیری از تنشهای اجتماعی ناشی از گردشگری، ایجاد فرصتهای شغلی پایدار برای زنان و جوانان، تبدیل آیینها و دانش بومی به دارایی اقتصادی
سه: تنوع بخشی اقتصادی و توسعه اقتصاد سبز، با توسعه گردشگری روستایی، کشاورزی گردشگر پذیر، گردشگری سلامت و تجربه محور، حمایت از صنایع دستی، محصولات کشاورزی بومی و خدمات نوآورانه و تقویت کسب و کارهای کوچک، و…
/ راهبردهای اجرایی برای آینده مازندران
برای رسیدن به الگوی گردشگری پایدار مجموعهای از اقدامات ضروری به شرح ذیل یشنهاد میشود:
تدوین سند راهبردی گردشگری پایدار مازندران، بر اساس دادههای علمی و مشارکت دانشگاهها، ساماندهی کامل سواحل( با استفاده از ظرفیت شورای توسعه گردشگری ساحلی و دریایی)، مناطق نمونه گردشگری و پارکهای جنگلی و محورهای پرترردد، حمایت هدفمند از سرمایهگذاریهای سبز و اعمال محدودیتهای جدی برای پروژههای مخرب، توانمندسازی جوامع محلی برای مدیریت کسب و کارهای گردشگری و حفاظت از محیط زیست، برندسازی هویت گردشگری مازندران بر اساس “طبیعت و فرهنگ”، و ایجاد نظام پایش محیط زیستی گردشگری
و کلام آخر اینکه، مازندران علاوه بر یک مقصد برتر گردشگری، یک زیست بوم فرهنگی – طبیعی کم نظیر است. پیوند میان طبیعت، فرهنگ زیست محیطی و گردشگری میتواند، چشم انداز جدید برای توسعه پایدار استان رقم بزند. این مسیر، نیازمند صمیمهای شجاعانه، همت مسئولان، همراهی جوامع محلی و ارتقای فرهنگ عمومی است. هفته مازندران فرصتی است تا دوباره یادآور شویم، که آینده این استان نه در مصرف بیشتر منابع، بلکه در مدیریت هوشمندانه، احترام به طبیعت و استفاده خلاقانه از ظرفیتهای فرهنگی رقم خواهد خورد. امروز این استان، بیش از هر زمان دیگری در نقطه تلاقی “طبیعت بکر، فرهنگ زیست محیطی و گردشگری پایدار” قرار دارد، و همه این مولفه ها این استان را به یک “آزمایشگاه طبیعی برای گردشگری پایدار” تبدیل کرده است.
در چنین بستری از” تنوع زیستی” و “تنوع فرهنگی” در مازندران، پیوند میان طبیعت و فرهنگ زیست محیطی میتواند نقش کلیدی در آینده مازندران ایفا کند. پیوندی که باید در سیاست گذاری ها، سرمایهگذاریها و مدیریت محلی به صورت عینی دیده شود.
دکتر مهران حسنی پژوهشگر و تحلیلگر سیاستهای توسعه گردشگری عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران کارشناس ارشد گردشگری
