گردشگری در جهان امروز به یکی از مهمترین موتورهای محرک توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورها تبدیل شده است. بسیاری از کشورها با بهرهگیری از این صنعت توانسته اند ضمن ایجاد اشتغال و درآمد پایدار، جایگاه فرهنگی و سیاسی خود را نیز در سطح بین المللی ارتقا دهند. ایران نیز با برخورداری از تمدنی چند هزار ساله، تنوع اقلیمی، غنای فرهنگی و میراث تاریخی گسترده، ظر فیتهای بیبدیل برای قرار گرفتن در زمره مقاصد مهم گردشگری جهان دارد. با این حال، تحقق این هدف بزرگ بدون وجود یک نقشه راه جامع علمی و آینده نگر امکانپذیر نخواهد بود.
ضرورت تدوین نقشه راه جامع گردشگری ایران
ایران در بسیاری از شاخصهای گردشگری دارای موقعیت ممتاز است. وجود بیش از یک میلیون اثر شناسایی شده تاریخی، صدها بنای ثبت ملی و جهانی، تنوع چهار فصل اقلیمی،آیینها و جشنهای کهن، صنایع دستی متنوع و فرهنگ مهمان نوازی، همگی ظرفیتی بیبدیل محسوب میشوند. با این حال، نبود یک سند راهبردی هماهنگ باعث شده است، این ظرفیتها به شکل منسجم و هدفمند در خدمت توسعه اقتصادی و اجتماعی قرار گیرند.
نقشه راه جامع گردشگری ایران، باید پاسخی روشن به این پرسش اساسی بدهد که: چگونه میتوان ظرفیتهای بالفعل و بالقوه گردشگری را در راستای توسعه پایدار و منافع ملی به کار گرفت؟
ابعاد و زوایای نقشه راه جامع گردشگری
۱ سیاست گذاری و حکمرانی گردشگری
یکی از چالشهای اصلی گردشگری در ایران، پراکندگی سیاستها و موازی کاری دستگاههاست. نقشه راه جامع باید چارچوبی ملی برای هماهنگی میان دولت، نهادهای محلی، بخش خصوصی و جامعه میزبان ایجاد کند. حکمرانی خوب در گردشگری یعنی تدوین سیاستهای شفاف، تسهیلگری دولت و فراهم کردن زمینه مشارکت واقعی مردم و سرمایهگذاران است
۲ اقتصاد و سرمایهگذاری گردشگری ظرفیت آن را دارد که به یکی از مهمترین منابع درآمدی کشور تبدیل شود. این نقشه باید مدلهای متنوع تامین مالی، مشوق های سرمایهگذاری و روشهای جذب سرمایه خارجی را مشخص کند. همچنین توسعه گردشگری میتواند به کاهش وابستگی اقتصاد کشور به نفت و تقویت عدالت منطقهای اثرگذار باشد، زیرا بسیاری از مناطق محروم دارای ظرفیتهای طبیعی وفرهنگی ارزشمندی برای گردشگری هستند.
۳ فرهنگ و جامعه
گردشگری ایران تنها در گرو جاذبههای طبیعی نیست، بلکه ریشههای فرهنگی، آیینی و تاریخی این سرزمین یکی از اصلیترین نقاط تمایز آن در جهان است. از آیین نوروز گرفته تا موسیقی محلی، صنایع دستی و آداب و رسوم بومی، همه و همه ظرفیتهایی هستند که در صورت حمایت و معرفی درست، میتوانند در گردشگری معنا یابند. نقشه راه باید به نقش جامعه محلی توجه ویژه داشته باشد، چرا که گردشگری پایدار بدون مشارکت فعال مردم ممکن نیست
۴ محیط زیست و پایداری
یکی از نقاط ضعف توسعه گردشگری در برخی مناطق کشور بیتوجهی یا کم توجهی به ملاحظات زیست محیطی میباشد. کوسیستمهای شکننده مانند جنگلهای هیرکانی، کویرها یا سواحل شمال و جنوب کشور نیازمند حفاظت و مدیریت هوشمندانه هستند. نقشه راه جامع باید با تاکید بر گردشگری پایدار، به کاهش رد پای اکولوژیک، مدیریت منابع آب و انرژی و حفاظت از زیست بومها بپردازد.
۵ زیرساخت و فناوری نوین بدون زیرساختهای مناسب توسعه گردشگری به هدفی دست نیافتنی تبدیل میشود. نقشه راه باید برنامه جامع برای توسعه حمل و نقل ریلی، جادهای، هوایی و دریایی ارائه دهد و استانداردسازی اقامتگاهها، رستورانها و مراکز خدماتی را مد نظر قرار دهد. علاوه بر این، تحول دیجیتال در گردشگری امروز یک ضرورت است، از بازاریابی آنلاین و سامانههای هوشمند رزرو گرفته تا بهرهگیری از هوش مصنوعی در مدیریت مقصدهای گردشگری
۶ بازاریابی و برند ملی گردشگری
ایران هنوز برند مشخص و واحدی در عرصه جهانی گردشگری ندارد نقشه راه باید به تدوین یک برند ملی متمایز بپردازد، که بتواند تصویر واقعی از فرهنگ تاریخ و طبیعت ایران را به جهانیان معرفی کند. همچنین شناسایی بازارهای هدف و استفاده از ابزارهای نوین بازاریابی، لازمه حضور موثر در بازار جهانی گردشگری است.
تحلیل کارشناسی، فرصتها و چالشها
فرصتها:
تنوع بینظیر طبیعی و فرهنگی امکان ایجاد اشتغال گسترده به ویژه در مناطق روستایی و محروم
نقش آفرینی گردشگری در دیپلماسی فرهنگی و ارتقای تصویر ایران در جهان
چالشها:
ضعف زیرساختهای اقامتی و حمل و نقل در برخی مقاصد نبود مدیریت واحد و هماهنگ در سطح ملی
فشارهای محیط زیستی ناشی از توسعه پایدار
محدودیتهای تبلیغات و بازاریابی بینالمللی
سخن پایانی اینکه، تدوین نقشه راه جامع گردشگری ایران یک ضرورت ملی است که باید فراتر از یک سند اداری تلقی شود. این نقشه باید همچون “منشور ملی گردشگری” مسیر حرکت کشور را در سالهای آینده ترسیم کند، با اجرای این نقشه ایران نه تنها میتواند به جایگاهی در خور در عرصه گردشگری جهانی دست یابد، بلکه خواهد توانست از این صنعت به عنوان ابزاری موثر برای توسعه پایدار، افزایش همبستگی ملی، رشد اقتصادی و ارتقای جایگاه بینالمللی خود بهره ببرد .
دکتر مهران حسنی پژوهشگر و تحلیلگر سیاستهای توسعه گردشگری عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران نایب رئیس انجمن گردشگری پایدار سبز مازندران
