در جهان امروز، صنعت گردشگری بیش از هر زمان دیگری، در معرض اثرات مستقیم و غیر مستقیم تغییرات اقلیمی قرار گرفته است. تغییر در الگوهای بارش، افزایش دمای زمین، کاهش منابع آبی، سیلابه،ا آتشسوزیهای گسترده و تخریب اکوسیستمهای طبیعی، پایداری این صنعت را در سراسر جهان با چالشهای فزاینده مواجه کرده است.
ایران نیز به عنوان کشوری با اقلیم متنوع اما شکننده و مازندران به عنوان نگین سبز گردشگری کشور، در معرض این تهدیدها قرار دارند.
” اقلیم و گردشگری” وابستگی دو سویه و مخاطره آمیز دارند. گردشگری طبیعت محور ایران، درصد قابل توجهی از آن به اقلیم معتدل، منابع آبی، جنگلها، سواحل، الابها و مناظر طبیعی وابسته است. این وابستگی در استان مازندران شدت بیشتری دارد؛ تا جایی که مهمترین مزیتهای رقابتی گردشگری آن دریا و سواحل خزر، جنگلهای هیرکانی، رودخانهها، تالابها به ویژه تالاب میانکاله، فریدونکنار و محمودآباد و نیز آب و هوای چهار فصل و کوهستانهای سرسبز است.
اما امروز این منابع به شدت تحت فشار تغییرات اقلیمی و بهرهبرداری بیرویه قرار گرفتهاند. افت سطح آب رودخانهها، خشک شدن تدریجی برخی تالابها، افزایش وقوع آتش سوزی در جنگلها، فرسایش سواحل و پسروی آب دریا، تهدید پوشش گیاهی و جانوری، افزایش رطوبت و دمای هوا در تابستان و ناپایداری فصلهای سفر از جمله آثار ملموس این بحران است. چنین روندی میتواند در صورت تداوم، جایگاه مازندران را به عنوان مقصد نخست گردشگری داخلی با مخاطره جدی مواجه کند.
در این خصوص، چالشهایی کلیدی در “مدیریت گردشگری اقلیم پذیر” میتواند در عواملی چون، عدم وجود سیاست جامع اقلیم پذیر در گردشگری، وابستگی بالا به طبیعت شکننده و نبود تنوع در محصولات گردشگری، ضعف زیرساختهای مقاوم در برابر مخاطرات اقلیمی (سیل ،رانش، رطوبت، گرما)، فزایش هزینههای نگهداری تاسیسات گردشگری وناپایداری اقتصادی بهرهبرداران، مهاجرت فصلی یا دائم ساکنان روستاهای گردشگرپذیر ، به دلیل تغییرات زیست محیطی و تشدید رقابت بین گردشگری و سایر فعالیتهای انسانی (ساخت و ساز، کشاورزی و صنعت) بر سر منابع طبیعی
با درک درست از” پیوند اقلیم و گردشگری” ضرورت دارد ، تا سیاستهای کلان و اقدامات اجرایی در سطح ملی و استانی به سمت” مدیریت اقلیم پذیر گردشگری” سوق یابد. راهبردهای پیشنهادی به شرح زیر ارائه می شود:
/ تدوین سند جامع گردشگری اقلیم پذیر در سطوح ملی و استانی با هدف تطبیق فعالیتهای گردشگری با شرایط اقلیمی در حال تغییر با مشارکت وزارتخانههای گردشگری، محیط زیست، نیرو، جهاد کشاورزی و نهادهای دانشگاهی
/ توسعه زیرساختهای تا ب اور و بومیسازی فناوریها، با استفاده از مصالح مقاوم در برابر رطوبت و گرما در تاسیسات گردشگری به ویژه هتلها و مراکز اقامتی، همچنین بهرهگیری از انرژیهای تجدید پذیر ( خورشیدی و بادی) در تاسیسات ساحلی و جنگلی
/ تنوع بخشی به محصولات گردشگری، با تمرکز بر گردشگری فرهنگی، مذهبی، سلامت و زمستانی در کنار طبیعت گردی، توسعه گردشگری کشاورزی و صنایع دستی با بهره گیری از ظرفیت روستاهای هدف و گردشگر پذیر و نیز معرفی جاذبههای کمتر شناخته شده در نواحی غربی وشرقی و مناطق کوهستانی مازندران
/ارتقای “فرهنگ گردشگری اقلیم پذیر” با آموزش فعالان گردشگری و گردشگران در خصوص رفتار مسئولانه نسبت به محیط زیست، ایجاد کمپینهای رسانهای با با هدف تشویق به سفرهای پایدار و نیز ایجاد الگوی” سفر کم کربن” برای کاهش مصرف انرژی و آب
/ تقویت مدیریت منابع طبیعی در مناطق گردشگری، از طریق ممنوعیت بهرهبرداری بیش از ظرفیت از جنگلها، ودخانهها و سواحل، مرزبندی مناطق حفاظت شده و تعریف ظرفیت برد اکولوژیک در نقاط پرترددو همچنین با زندهسازی تالابها، مهار ساخت و سازهای بیرویه در حریم منابع طبیعی
/ مشارکت جوامع محلی در تصمیم سازی و بهرهبرداری اقلیم پذیر، با تشکیل شوراهای محلی گردشگری اقلیم محور در روستاها و نواحی هدف، حمایت مالی و فنی از کسب و کارهای بومی در ایجاد واحدهای اقلیم پایدار
سخن پایانی اینکه، تغییرات اقلیمی یک تهدید واقعی اما قابل مدیریت است. اگر امروز با برنامهریزی دقیق، شناخت علمی، مشارکت نهادها و هوشیاری عمومی به استقبال این چالش برویم،می توانیم آیندهای پایدار برای گردشگری کشور و استانهایی چون مازندران رقم بزنیم.
” مدیریت اقلیم پذیر گردشگری” نه فقط یک انتخاب، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای تاب آوری مقصدهای گردشگری ایران ،خاصه استان مازندران که همواره مقصد اول سفر برای هموطنان از سراسر کشور در شرایط عادی،و بطور فوق العاده در بحران ها از انواع مختلف آن ودر این ایام که در عصر بحرانهای اقلیمی قرارگرفتیم.. به طور قطع،آینده این صنعت به میزان اقدامهای مسولانه امروز ما بستگی خواهد داشت.
دکتر مهران حسنی کارشناس ارشد گردشگری، عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران پژوهشگر و تحلیلگر سیاستهای توسعه ای گردشگری
