سیزده بدر یکی از آیینهای دیرینه ایرانیان است، که ریشه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد .این روز به عنوان بخش پایانی جشن نوروز ،فرصتی برای پیوند دوباره با طبیعت و پاسداشت مواهب آن است .اما در سال های اخیر با تغییر سبک زندگی و افزایش فشار بر محیط زیست،ا ین سنت کهن با چالشهای همچون تولید زباله، تخریب پوشش گیاهی و آلودگی منابع طبیعی مواجه شده است. در این یادداشت، ضمن بررسی فلسفه وجودی سیزده بدر ، به چگونگی تبدیل آن به یک الگوی موفق از گردشگری طبیعت گردی پایدار میپردازیم .
ریشه های سیزده بدر را میتوان در اعتقادات باستانی و اسطورههای ایرانی جستجو کرد. برخی پژوهشگران معتقدند که ایرانیان باستان روز سیزدهم فروردین را که از نظر نجومی و تقویمی روزی ویژه محسوب میشد ،به عنوان روزی برای گرامی داشت طبیعت و رهایی از انرژیهای منفی انتخاب کرده اند .در اسطورههای ایرانی، ارتباط تنگاتنگی بین طبیعت و حیات انسانی وجود دارد و بسیاری از آیینهای کهن همچون جشن مهرگان و سده نیز بر همین اصل استوارند .
در باورهای عامیانه، سیزده بدر فرصتی برای زدودن نحسی از سال جدید و آغاز دوباره زندگی در طبیعت است. مردم در این روز با بستن سبزه و رهاسازی آن در آب،آ رزوهای خود را به جریان طبیعت میسپارند .این آیین نمادی از احترام به چرخه طبیعت و تعامل سازنده انسان با محیط پیرامونش محسوب میشود.
هر چند این آیین تاریخی پیوند عمیقی با طبیعت دارد، اما تغییر سبک زندگی و افزایش چمعیت موجب شده است تا سیزده بدر با چالش های زیست محیطی متعددی مواجه شود. ز جمله مهمترین مشکلات زیست محیطی این روز میتوان به موارد زیر اشاره کرد :
استفاده گسترده از ظروف یکبار مصرف و رهاسازی زباله در طبیعت از مهمترین تهدیدهای این روز است. همچنین رفت و آمد گسترده مردم به مناطق طبیعی و رفتارهای ناآگاهانه همچون چیدن گلها ،شکستن شاخه درختان ولگدمال کردن گیاهان بومی به اکوسیستم های طبیعی آسیب می رساند..
دیگرمورد،آلودگی منابع آبی با ریختن زباله و مواد آلاینده در رودخانهها و چشمهها به کاهش کیفیت منابع آبی منجر میشود. یکی از موارد مبتلا به دیگر ،آتش سوزی در مناطق جنگلی و مرتعی، با روشن کردن آتش در مکانهای نامناسب و خاموش نکردن صیحیح آن از دلایل اصلی آتشسوزیهای ناخواسته در این روز است
.بر ای جلوگیری از آسیبهای زیست محیطی سیزده بدر، میتوان اقداماتی را در جهت تبدیل آن به یک روز نمادین برای طبیعت گردی پایدار اتخاذ کرد: رسانهها ،مدارس و نهادهای مرتبط باید نقش فعالی در ترویج فرهنگ گردشگری مسئولانه و آموزش و آگاهی بخشی ایفا کنند. لذا ،تشویق مردم به استفاده از ظروف چندبار مصرف و جمع آوری زبالهها نقش موثری در کاهش آلودگی داشته و نیز مدیریت صحیح پسماندها از طریق تفکیک زباله و انتقال آن به مراکز بازیافت از تخریب محیط زیست جلوگیری میکند. همچنین، مردم باید نسبت به آسیبهای احتمالی به طبیعت آگاه شوند و با حفظ گونههای گیاهی و جانوری نقش خود را در حفاظت از محیط زیست ایفا نمایند، ضمن اینکه تعیین مناطق خاص برای این رویداد ،از سوی سازمانهای مدیریت مقصد گردشگری و مسئولان محلی فشار بر اکوسیستمهای طبیعی را کاهش میدهد.
نهایت اینکه، سیزده بدر یکی از مهمترین نمادهای ارتباط فرهنگی ایرانیان با طبیعت است. با این حال ،تغییر شرایط اجتماعی و محیطی چالشهایی برای این آیین ایجاد کرده که در صورت عدم مدیریت صحیح میتواند پیامدهای جبران ناپذیری به همراه داشته باشد ،از این رو ضروری است که با تغییر نگرش و اصلاح رفتارهای نادرست این روز را به فرصتی برای ترویج فرهنگ مسئولیت پذیری زیست محیطی تبدیل کنیم .با حفاظت از طبیعت، میتوانیم این سنت کهن را برای نسلهای آینده حفظ کرده و از آن به عنوان الگویی برای گردشگری پایدار بهره ببریم.
دکتر مهران حسنی دبیر و نایب رئیس انجمن گردشگری پایدار سبز مازندران
عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران و پژوهشگر حوزه گردشگری
